Bebeklerde D Vitamini ve Demir Takviyesi: Türkiye'deki Biyokimyasal Taramalar Ne Gösteriyor?

08 Kasım 2026

2005 yılından bu yana Türkiye, tüm bebeklere doğumdan 12 aylık olana kadar ücretsiz 400 IU D vitamini sağlayan ulusal bir takviye programı sunuyor. Bu politika, Sağlık Bakanlığı'nın "D Vitamini Eksikliğinin Önlenmesi ve Kemik Sağlığının Geliştirilmesi Programı" kapsamında yer alıyor ve 0-12 aylık neredeyse tüm bebeklere bu takviyeyi sağlıyor.

Ulusal program, bu girişim sayesinde %99 bebek kapsama oranına sahip. 2018'de Türk Pediatri Arşivi'nde yayınlanan bir makaleye göre, D vitamini profilaksisi uygulandıktan sonra 3 yaş altı çocuklarda beslenmeye bağlı raşitizm oranı %1'e yakın düştü.

Bu önlemlere rağmen, özellikle yalnızca anne sütüyle beslenen bebeklerde eksiklik ve yetersizlik endişe kaynağı olmaya devam ediyor. 2023 yılında 1.505 çocuk üzerinde yapılan bir Türk çalışmasına göre, %26,4'ü eksiklik, %33,4'ü ise yetersizlik yaşıyor. Ancak kılavuzlar rutin tarama önermiyor, yalnızca belirli vakalarda sağlık endişesi olduğunda test yapılmasını öneriyor.

Demir konusunda da durum benzer. Türkiye'nin "Demir Gibi Türkiye" programı, zamanında doğan bebeklere 4. aydan itibaren günde 10 mg demir sağlıyor. Uygulama sonrası bulgular, daha düşük anemi prevalansı göstererek başarıyı ortaya koyuyor. Yine de yalnızca anne sütüyle beslenen bebekler sıklıkla zorluklarla karşılaşıyor; bir kohort çalışmasında %40,2 oranında eksiklik veya anemi tespit edildi.

Bebeklerde D Vitamini Eksikliği Yaygın

Yaygın takviyeye rağmen, D vitamini eksikliği Türk bebeklerinde sık görülüyor. Durum değişkenlik gösteriyor; bazı çalışmalar mama ile beslenen bebeklerde prevalansı %14-20 arasında hesaplıyor. 2023'te yapılan bir çalışmada medyan seviye 17,7 ng/mL bulundu ki bu, 20 ng/mL'nin altında yetersizliğe işaret ediyor.

2015 yılında yapılan bir Türk çalışmasına göre, 25-OH D vitamini için eksiklik, yetersizlik ve yeterlilik sınırları sırasıyla <15 ng/mL, 15-20 ng/mL ve >20 ng/mL olarak belirlenmiş. Tüm bebeklere takviye yapılması norm olsa da, D vitamini seviyelerinin test edilmesi genellikle tavsiye edilmiyor. Türk araştırmacılar, D vitamini taramasının gereksiz olduğunu ve aşırı test talebinin sık yaşandığını vurguluyor. 2020'de Sağlık Bakanlığı'nın bir düzenlemesiyle Sosyal Güvenlik Kurumu'nun geri ödemesi kısıtlandı ve D vitamini testleri yalnızca belirli endikasyonlarla sınırlandırıldı.

Rutin Tarama Önerilmiyor

"Düşük riskli ve asemptomatik bireylerde D vitamini eksikliği için rutin nüfus taraması önerilmez" ifadesi, Türk ve uluslararası pediatri kaynaklarının kılavuzlarında yer alıyor. Test yalnızca yüksek riskli veya semptomatik hastalar için öneriliyor.

Bu öneri yalnızca Türkiye'ye özgü değil. Makalede, "bebeklik ve çocukluk döneminde rutin takipte D vitamini seviyelerini test etmeye 'kesinlikle gerek yoktur' ve Küresel Mutabakat asemptomatik bireylerde test yapılmasını önermez" deniyor. D vitamini eksikliğinin klinik belirtisi olan raşitizm neredeyse yok denecek kadar az olsa da, biyokimyasal D vitamini yetersizliği belirli gruplarda %40'a varan oranlarda görülmeye devam ediyor.

Nadir görülmesine rağmen, pratisyenler D vitamini eksikliğini tanıyor. 2018 çalışması, pediatristlerin %88,8'inin ve pediatri asistanlarının %90'ının rutin olarak günde 400 IU D vitamini önerdiğini ve çoğu pediatrist ile aile hekiminin tüm bebekler ve çocuklar için günde 400 IU tavsiye ettiğini gösterdi.

Demir Eksikliği ve Anemi Önemli Sorunlar

Demir eksikliği ve anemi, Türk bebeklerinde önemli sorunlar. Bir çalışma, 9-15 aylık yalnızca anne sütüyle beslenen bebeklerin %40,2'sinde demir eksikliği veya anemi olduğunu buldu. Takviyeye rağmen, bebekler yüksek risk altında kalmaya devam ediyor.

Buna yanıt olarak, Türk kılavuzları "Demir Gibi Türkiye" girişimi kapsamında 9-12 aylık bebeklerde hemoglobin ölçümüyle anemi taraması yapılmasını öneriyor. Uluslararası kaynaklar, demir eksikliğini teşhis etmek için serum ferritin seviyelerinin kontrol edilmesini ve <12 ng/mL eşik değer kabul edilmesini tavsiye ediyor.

Amerikan Pediatri Akademisi, "demir eksikliği anemi gelişmeden önce nörogelişimi etkileyebilir" diyerek özellikle yüksek riskli bebeklerde tek bir 12 aylık hemoglobin kontrolünün ötesine geçilmesini öneriyor.